امروز 29 ام آبان ماه سال 1396 خورشیدی مصادف با 20 ام ماه نوامبر سال 2017 میلادی

طرحی برای تأمین مالی تحصیلات عالی

 0
طرحی که در زیر می‌آید مسیری را ترسیم می‌کند که در آینده آموزش عالی بتواند خود منابع مالی لازم را تجهیز کند و از اتکای خود به بودجه دولت بکاهد تا بتواند مشکلات مالی یاد شده را برطرف‌سازد.


 به اعتقاد نگارنده تا زمانی که دانشگاه‌ها به لحاظ مالی استقلال نداشته‌باشند، نمی‌توانند خواستار استقلالدر انتصاب روسای دانشگاه و استقلال در تصمیم‌گیری‌های خود باشند. این طرح زمینه استقلال مالی دانشگاه‌ها را فراهم خواهد‌کرد و می‌تواند به شکل پایداری استقلال واقعی دانشگاه را بنیان نهد.

امروزه دانشگاه‌های کشور با مشکلات عدیده‌ای روبرو هستند. به‌عنوان مثال، اساتید زحمت خواندن مقالات جدید و به‌روز‌کردن سیلابس درسی را به خود نمی‌دهند و دانش‌شان روز به روز قدیمی می‌شود. اساتید وقتی برای تحقیقات و نگاشتن مقاله نمی‌گذارند و بیشتر به دنبال سوءاستفاده از تزهایی هستند که دانشجویان به ناچار با آن‌ها بر‌می‌دارند و دانشجویان به ناگزیر اسم آن‌ها را در مقالات اضافه می‌کنند. اساتید چند شغله هستند و در دانشگاه حضور موثر ندارند و بیشتر اساتید در دانشگاه حضور زیاد ندارند و فرصت‌های شغلی جذاب در خارج از دانشگاه را دنبال می‌کنند. دانشجویان دکترا به اندازه‌ای که دانشجویان دکترا در کشورهای توسعه یافته تمرکز می‌کنند روی موضوعات تحقیقی خود متمرکز نمی‌شوند. دانشجویان دکترا که باید بنا به تعریف به‌طور تمام وقت به امر پژوهش اشتغال داشته باشند، ناگزیر از کار تمام‌وقت هستند و کلاس‌های دوره‌های دکترا بیش از پیش به ساعات پایانی روز یا روزهای آخر هفته منتقل شده است تا با کار روزمره دانشجویان دکترا تلاقی نداشته‌باشد و دانشجویان دکترا حداقل وقت ممکن را صرف تحصیل و پژوهش می‌کنند.

به نظر می‌رسد که مشکل اصلی در همه این امور آن است که سیستم تأمین مالی دانشگاه‌ها به شکل مناسبی نیست. در حال حاضر پرداختی اساتید دانشگاه در وضعیت مناسبی نیست و به همین دلیل کار علمیعلاوه بر وظیفه تدریس بازدهی مالی ندارد. درنتیجه اساتید دانشگاه به جای آنکه وقت خود را صرف به‌روز‌کردن دانش و انجام تحقیقات کنند، صرف مشاغل دیگر در خارج از دانشگاه می‌کنند. دانشجویان دکترا چون به لحاظ مالی تأمین نیستند و همانند کشورهای توسعه یافته از بورسیه پژوهشی بهره‌مند نمی‌شوند، نمی‌توانند روی درس‌خواندن تمرکز داشته‌باشند. افزایش حقوق اساتید نیز برایدولت امکان‌پذیر نیست و نمی‌توان انتظار داشت که آموزش عالی بیش از این بردولت فشار مالی وارد کند. از سوی دیگر دولت در شرایطی نیست که بار تأمین مالی دانشجویان دکتر را پذیرا شود. راه‌حل این مشکل چیست؟

طرحی که در زیر می‌آید مسیری را ترسیم می‌کند که در آینده آموزش عالی بتواند خود منابع مالی لازم را تجهیز کند و از اتکای خود به بودجه دولت بکاهد تا بتواند مشکلات مالی یاد شده را برطرف‌سازد. به اعتقاد نگارنده تا زمانی که دانشگاه‌ها به لحاظ مالی استقلال نداشته‌باشند، نمی‌توانند خواستار استقلال در انتصاب روسای دانشگاهو استقلال در تصمیم‌گیری‌های خود باشند. این طرح زمینه استقلال مالی دانشگاه‌ها را فراهم خواهد‌کرد و می‌تواند به شکل پایداری استقلال واقعی دانشگاه را بنیان نهد.

ایده اصلی

ایده اصلی طرح آن است که هر کس برای تحصیلات عالی هزینه آن را بپردازد. پرداخت این هزینه می‌تواند در زمان ثبت‌نام صورت گیرد یا بعد از فارغ‌التحصیلی در زمان شروع به کار. مقصود ایناست که اگر فردی در زمان ثبت‌نام منابع مالی کافی در اختیار نداشته باشد می‌تواند شهریه خود را بعد از فارغ‌التحصیلی و بعد از شروع به کار پرداخت نماید و در واقع شهریه خود را از طریق وامی که برای این مقصود دانشگاه تدارک دیده پرداخت کند. نکته مهم این است که این ایده با خصوصی‌سازی دانشگاه‌ها اندکی تفاوت دارد و این تفاوت ناشی از آن است که تمهیدی برای تامین مالی کسانی که استطاعت پرداخت شهریه ندارند در نظر گرفته شده است. دراین شیوه افراد به جای اینکه از پس‌انداز گذشته برای تامین مالی تحصیلات خود هزینه کنند، می‌توانند از درآمد آینده برای این مقصود بهره‌ ببرند.

شاید این فکر به ذهن رسد که وقتی امکان وام‌گرفتن برای پرداخت شهریه وجود دارد، همه انگیزه دارند تا پرداخت شهریه را به تعویق اندازند. در اقتصاد ایران که نرخ تورم بالاست، عقب‌انداختن پرداخت وجوه به کاهش مقدار واقعی آن می‌انجامد و این امر انگیزه وام‌گرفتن را علی‌‌رغم برخورداری از امکان پرداخت نقدی، تشدید می‌کند. برای جلوگیری از این امر می‏توان این قید را اعمال کرد که هرساله مبلغ شهریه همراه با نرخ تورم اعلام‌شده توسط بانک مرکزی افزایش یابد و برای اینکه انگیزه تعویقبازپس‌دهی شهریه کم گردد، یک بهره کم مثلاً 2 درصد علاوه بر نرخ تورم بر‌ اصل مبلغ اعمال شود.

می‌توان سازوکارهای اجرایی مختلفی را برایضمانت اجرا در نظر گرفت. مثلاً می‌توان این قانون را اعمال کرد که هیچ دانش‌آموخته دانشگاهی 5 سال بعد از فارغ‌التحصیلی از آخرین مقطع تحصیلی نتواند خانه به نام کند مگر آنکه بر سر بازپرداخت شهریه با دانشگاه محل تحصیل به یک تفاهم برسد. این بخش از پیشنهاد قطعی نیست و صرفاً به‌عنوان یکمثال عنوان شد و می‌توان راه‌های متفاوت و بهتری را مطرح کرد که قابلیت اجرای بیشتری داشته باشد. مثلاً یک پیشنهاد این است که مهندسین نتوانند عضوسازمان مهندسی شوند مگر آنکه به چنین تفاهمی با آموزش عالی یا دانشگاه محلتحصیل دست یابند یا پزشکان نتوانند مطبی دایر کنند مگر آنکه با وزارت بهداشت یا دانشگاه محل تحصیل به چنین تفاهمی برسند.

مزایای این طرح

در این سازوکار دانشگاه‌ها دیگر برای تامین مالی خود به دولت وابسته نیستند و اگر این طرح هم‌اکنون شروع شود، می‌توان حدس زد که از ده سال دیگر دانشگاه در تامین مالی شهریه خود با هیچ مشکلی روبرو نخواهند بود و می‌توانند اتکای خود به بودجه دولت را به صفر برسانند. به این ترتیب زمینه استقلال تدریجی دانشگاه‌ها از دولت فراهم می‌شود.

بر اساس این ایده هرسال هر دانشگاه هزینه‌هایش را تخمین می‌زند و آن را بر تعداد دانشجویان سرشکن می‌کند. عددیکه به‌این‌ترتیب به دست می‌آید شهریه‌ای است که دانشجویان آن سال ملزم می‌شوند به صورت نقدی بپردازند یا برای پرداخت آن در آینده متعهد می‌شوند. دانشگاهی که اساتید بهتری داشته‌باشد کیفیت آموزشی بهتری عرضه می‌کند و اشتهار بیشتری می‌یابد و درنتیجه می‌تواند شهریه بالاتری را از دانشجویانش طلب کند. درنتیجه دانشجویان بر حسب اینکه برند دانشگاه چقدر آن‌ها را در شغل‌یابی در بازار کار جلو می‌اندازد پول بیشتری پرداخت می‌کنند. به‌طور ساده، شهریه دانشجوی رشته مهندسی مکانیک در دانشگاه شریف بالاتر از دانشجویهمین رشته در یک دانشگاه غیرمعروف خواهد‌بود چرا که برند دانشگاه صنعتی‌شریف، برند معروف‌تری از برند دانشگاه مذکور است و فارغ‌التحصیل صنعتی‌شریف در مقایسه با فارغ‌التحصیل دانشگاه مورد بحث با سهولت بیشتری می‌تواند کار پیدا کند.

دانشگاه‌های ممتاز برای اینکه اساتید خوبیجذب و حفظ کنند باید حقوق بالاتری بپردازند و این حقوق بالاتر تضمین می‌کند که اساتید روی روزآمدکردن دانش خود تلاش کنند و فعالیت علمی را به لحاظ اقتصادی به‌صرفه ببینند. همچنین دانشگاه‌ها می‌توانند از محل شهریه دانشجویان لیسانس و فوق‌لیسانس، بودجه‌ای را نیز برای دانشجویان دکترا در نظر گیرند و متناسب با پرداخت حقوق مْکفی برای زندگی دانشجویی، از دانشجویان دکتری انتظار داشته باشند که تمام‌وقت در دانشگاه بمانند و دوراندکترا را وقف پژوهش کنند.

مبنای نظری این ایده

عدالت اقتضا دارد که هر کس منفعت شخصی از یک امر می‌برد خود هزینه آن را بپردازد و پرداخت از جیب دیگران برای منافع شخصی فاقد توجیه اخلاقی است. وقتی افراد از کسب مهارتی خاص مثل طبابت نفع شخصی می‌برند یعنی درآمدشان افزایش می‌یابد، طبیعتاً باید خود هزینه کسب این مهارت را بپردازند. روشن است که معنا ندارد 10 درصد جامعه به هزینه 90 درصد دیگر مهارتی کسب کنند که نفع آن‌ به خود آنها برسد (بار، 2012). شاید در مقابل این مطلب این دیدگاه مطرح ‌شود که تحصیل‌کرده‌شدن 10 درصد جامعه، نفع اجتماعی هم دارد یعنی هم نفع شخصی و هم نفع اجتماعی از انجام تحصیلات حاصل می‌شود. دانشگاه‌ها نه‌تنها مهندسان خوبی تربیت می‌کنند که می‌توانند خانه‌های خوبی بسازند، بلکه افرادی تربیت می‌کنند که والدین خوبی می‌شوند وفرزندان بهتری تربیت خواهند‌کرد یا مهندسان مذکور شهروندان خوبی خواهند شدکه نرخ جرم و جنایت در آن‌ها پایین‌تر خواهد بود. لذا اثرات بیرونی تحصیلات عالی توجیه‌کننده تأمین مالی آن است. شواهد علمی مختلف نشان می‌دهدکه در تحصیلات پایه و متوسطه نفع‌اجتماعی تحصیلات بسیار بالاست اما در تحصیلات عالی آنچه حاصل می‌شود بیشتر از مقوله نفع فردی است تا نفع‌اجتماعی(استیگلیتز، 2002). دقیقاً به همین دلیل رایگان‌بودن و عرضه دولتی تحصیلاتپایه و متوسطه در همه کشورها امری مقبول است اما دولتی‌بودن نظام دانشگاهیمحل اشکال است.

در حال حاضر بخشی از افراد که در یک آزمونورودی نمره بهتری می‌آورند از پرداخت شهریه معاف می‌شوند و بقیه باید در دوره‌های شبانه یا دانشگاه آزاد یا دانشگاه‌های غیرانتفاعی بابت تحصیل خود پول پرداخت کنند. این رویه یک نوع بی‌عدالتی است چراکه از بودجه عمومی بابتتحصیل بخشی از جامعه هزینه می‌شود اما بخش دیگر از این امکان بی‌بهره می‌مانند در حالیکه بودجه عمومی به همه جامعه اختصاص دارد. یک توجیه برای اعمال این رویه آنست که افراد باهوش در آزمون ورودی نمره بهتری می‌گیرند، وتحصیل‌کرده‌شدن افراد باهوش برای جامعه مفید است. به‌عبارت‌دیگر چون تحصیل‌کرده‌شدن افراد باهوش اثرات جانبی مثبت برای جامعه دارد، بهتر است جامعه هزینه تحصیل آن‌ها را بپردازد چرا که اگر این کار را نکند، ممکن است اصلاً تحصیل نکنند و جامعه از ثمرات آن بی‌بهره بماند. می‌توان در بسیاری از مفروضات این استدلال تشکیک کرد. نخست آنکه معلوم نیست آن‌کس که در امتحان ورودی کنکور، نمره بالاتری می‌گیرد هوش بیشتری داشته باشد. سال‌هاستکه شرایط به صورتی تبدیل شده که افراد ثروتمند می‌توانند معلمان بهتری برای فرزندان خود استخدام کنند تا آن‌ها نمره بهتری در کنکور کسب کنند. در این صورت هزینه‌کردن بودجه عمومی برای فرزندان خانواده‌های ثروتمند به معنای اعطای سوبسید به ثروتمندان و از جیب فقرا و طبقه متوسط خواهد بود. همچنین وقتی‌که بخش بزرگی از جامعه، ادامه تحصیل را انتخاب می‌کند دیگر نمی‌توان به این فرض اعتنای جدی کرد که اگر برای افراد باهوش تأمین مالی دولتی بابت تحصیلات فراهم نشود آن‌ها تحصیلات عالی نخواهند کرد. همه می‌دانیم که بخشی از این افراد باهوش قادر به تأمین مالی تحصیلات خود هستند. در مورد آن بخش از دانش آموزان باهوش که فقیرند سازوکار وام به کار گرفته خواهد شد.

نقدهای احتمالی و پاسخ به آن‌ها

می‌توان حدس زد که دو نقد بلافاصله نسبت به این ایده مطرح شود. نقد اول این است که وضعیت اقشار محروم که امکان پرداخت شهریه ندارند چه می‌شود؟ پاسخ آن است که اولاً باید توجه داشت که دراین سازوکار قرار نیست شهریه لزوماً در هنگام ثبت نام دریافت شود بلکه دانشجویان می‌توانند این گزینه را انتخاب کنند که متعهد شوند وقتی شاغل شدند و درآمدی کسب کردند اقساط وام شهریه را پرداخت‌ کنند. نکته دوم آن استکه دانشگاه‌ها می‌توانند هزینه تحصیل افراد خاص از خانواده‌های به شدت فقیر را از طرق مختلف تأمین کنند. یک ایده آن است که اگر فردی آن‌قدر فقیر تشخیص داده شد که بهتر است در آینده نیز از او چیزی دریافت نشود (تا بتواندتأمین مالی خانواده فقیر خود را بر عهده گیرد)، می‌توان وی را از پرداخت شهریه معاف کرد و هزینه شهریه وی را بر روی شهریه دانشجویان دیگر سرشکن کرد. به شکلی جایگزین می‌توان این راه را مطرح کرد که صندوقی توسط فارغ‌التحصیلان تشکیل شود که تأمین مالی این افراد را بر عهده گیرد یا می‌توان صرفاً هزینه تحصیل این افراد خاص را بر دوش دولت گذارد. در این حالت لازم نیست دولت هزینه تحصیل همه دانشجویان را بپردازد بلکه صرفاً هزینه تحصیل افراد تحت پوشش کمیته امداد و بهزیستی که توانسته باشند به دانشگاه راه یابند را می‌پردازد. حسب اطلاع در حال حاضر کمیته امداد هزینه دانشگاه آزاد افراد تحت پوشش را پرداخت می‌کند.

آیا این طرح با خصوصی‌سازی دانشگاه‌ها و خصوصی‌سازی علم یکی نیست؟ در پاسخ باید گفت که براساس این ایده خصوصی‌سازی دانشگاه لزومی ندارد و دانشگاه‌ها می‌توانند کماکان در تملک دولت قرار داشته باشند اما باید رفتاری تجاری داشته باشند. اتفاقاً دولتی ماندن دانشگاه‌ها تضمین می‌کند که اهداف علمی دانشگاه قربان کسب سود نگردد. رقابتمیان دانشگاه‌ها نیز موجب می‌شود تا دانشگاه‌ها انگیزه نیابند تا شهریه‌های خود را بی‌مهابا افزایش دهند.

ممکن است گفته شود که پیش‌فرض این ایده آنست که همه رشته‌های دانشگاهی به مشاغل درآمدزایی منتهی می‌شوند در حالیکهدر برخی از رشته‌ها نظیر رشته زبان‌های باستانی اگر هزینه تحصیل رایگان نباشد افراد به اندازه کافی نسبت به ورود به این رشته‌ها رغبت نخواهد داشت.پیش از هر چیز باید توجه داشت که انگیزه برخی افراد از شرکت در رشته‌هایی که بازار کار مناسبی ندارند نهایتاً جذب و اشتغال در مشاغل دیگر است اما بااین حال می‌توان این رشته‌های دانشگاهی را مستثناء کرد و دانشگاه برای جلوگیری از ثبت نام کمتر از تعداد مطلوب، شرایط تشویقی نظیر اعطای تخفیف درشهریه در نظر گیرد.

نقد دیگر آن است که آیا این راه‌حل با قانون اساسی سازگار است؟ به نظر می‌رسد قانون اساسی آموزش پایه را وظیفه دولت تعریف کرده و ارائه آموزش رایگان در مقطع تحصیلات عالی را الزامی نکرده است. البته با قرائتی که قانون اساسی صورت گرفت و بسیاری از امور مصرح در قانون اساسی دچار شرح و تفسیر شد، تامین مالی آموزش عالی از طریق شهریه را نیز می‌توان به سادگی بیشتری توجیه کرد.

جمع‌بندی

برخلاف آنچه در نگاه اول به نظر می‌رسد این پیشنهاد راه‌حل غیرمتعارفی نیست بلکه هم‌اکنون به شکل غیررسمی رواج گسترده‌ای دارد. هم اکنون دانشگاه‌های دولتی چون با مشکل تامین مالی مواجه هستند سهمیه دانشجویانی که رایگان می‌پذیرند را روز به روز کمتر کرده و به جای آن دانشجوی شبانه پذیرفته و یا با تاسیس پردیس‌های مختلف تلاش می‌کنند توجیه لازم برای اخذ شهریه را فراهم کنند. همچنین دانشگاه آزاد نیز رویه اعطای وام برای پرداخت شهریه را شروع کرده و تجربیات حاصل از این امر می‌تواند به همه دانشگاه‌های کشور تسری یابد. اگر از این زاویه به مسئله نگریسته شود که چرا بخش کمی از جامعه بتوانند به هزینه بقیه جامعه تحصیلات عالی داشته باشند ولی بقیه جامعه برای تحصیلات دانشگاهی خود هزینه دهند، وجه ناعادلانه شرایط موجود به خوبی آشکار می‌گردد و مبنای ایده تامین مالی دانشگاه‌ها از محل شهریه روشن می‌شود. تردیدی نیست که راهکارهای دیگر نظیر ایجاد صندوق‌های وقف و هدیه فارغ التحصیلان می‌تواند به عنوان راهکار مکمل در نظر گرفته شود.


کد خبر : 331
اشتراک:

نظرات کاربران

    نظری برای این خبر ثبت نشده است

نظر خود را بیان کنید